Kalendarium
Kołyma, Auschwitz, Bałkany.

KOŁYMA

1928-1929
Wyznaczenie pól złotonośnych nad Kołymą i początki ich eksploatacji przez państwo.

13.11.1931
Powołanie Zjednoczenia Budownictwa Drogowego i Przemysłowego w rejonie górnej Kołymy (Dalstroj) z siedzibą w Magadanie z zadaniem eksploatacji bogactw mineralnych, udrożnienia i uprzemysłowieniu części tzw. Kraju Dalekowschodniego.

04.02.1932
Przybycie statku z pierwszym dyrektorem (naczelnikiem) Dalstroju zasłużonym wysokiej rangi funkcjonariuszem NKWD P.E. Bierzinem i pierwszymi 10 więźniami.

01.04.1932
Rozkaz o utworzeniu na potrzeby Dalstroju nowego kompleksu obozów - Siewwostłag (Północno-Wschodnie Poprawcze Obozy Pracy).

Październik 1932
Decyzją KC WKP(b) teren działalności Dalstroju został wydzielony jako terytorium samodzielne.

1932/1933
Z 11.100 więźniów obozów kołymskich (stan z grudnia 1932 r.) zimę przeżyło tylko 25 procent.

1933
Zarządzenie Bierzina o "trybie normowania pracy więźniów", racjonalizujące ich eksploatację i łagodzące reżim obozowy m.in. celem zmniejszenia śmiertelności.

01.01.1934
Dzięki nowym transportom więźniów kryminalnych i politycznych stan więźniów Siewostłagu sięga 30 tys.

1935
Bierzin piętnuje brutalne traktowanie więźniów, złe warunki bytowe, nieuzasadnione przedłużanie wyroków i inne nadużycia jako "zagrożenie dla wykonania... zadania produkcyjno-politycznego" Dalstroju.

1936
Rozszerzenie terenu działalności Dalstroju do 700 tys. km. kwadratrowych.

1937
Liczba więźniów wzrosła z 36 tys. w r.1935 do ponad 70 tys., wydobycie złota - z 14,5 tys. w 1935 do 51,5 tys. kg.

Marzec 1937
Bierzin melduje o głodówce i "spisku" 200 więźniów "trockistów", których skazano na śmierć i rozstrzelano.

Czerwiec 1937
Na plenum KC WKP(b) Stalin skrytykował politykę naczelników obozów kołymskich jako "rozmiękczającą" i zbyt łagodną wobec więźniów.

Grudzień 1937
Bierzin wraz ze swoimi zastępcami odesłany zostaje do Moskwy, aresztowany, oskarżony o szpiegostwo i w sierpniu 1938 r. rozstrzelany.

17.01.1938
Skargi redaktorów partyjnej gazety "Sowietskaja Kołyma" na wprowadzony przez nowego naczelnika K.A.Pawłowa totalny reżim obozowy i przeprowadzane przez S.N.Garanina, szefa NKWD Siewwostłagu masowe egzekucje więźniów Stalin uznał za "demagogiczne i nieuzasadnione".

04.03.1938
Uchwałą Rady Komisarzy Ludowych ZSRR, Dalstroj, który od chwili powstania podlegał Radzie Pracy i Obrony przy Radzie Komisarzy Ludowych, podporządkowany zostaje NKWD ZSRR.

Grudzień 1938
W Magadanie, w drodze do obozów nad Kołymą umiera wielki poeta rosyjski Osip Mandelsztam.

1938-1939
Zimą według niesprawdzonych szacunków byłych więźniów zmarło ponad 40 tys. osób; straty były uzupełniane dzięki nowym transportom, stąd liczba więźniów wzrosła z 90,7 tys. styczniu 1938 r. do 138,2 tys. w styczniu 1939 r.

11.10.1939
Wskutek przekroczenia "limitu śmiertelności" więźniów przy równoczesnym niewykonaniu planów wydobycia złota i innych minerałów Pawłow i Garanin zostali usunięci; Garanin ponadto skazany na śmierć za "szpiegostwo" i rozstrzelany.

1939-1940
Na Kołymę trafia 7,6 do 10 tys.(szacunki) obywateli polskich; izolowano ich od "starych" więźniów sowieckich, wysyłając do odległych kopalń w zachodniej części Dalstroju, gdzie warunki pracy były szczególnie ciężkie i niebezpieczne.

19.03.1941
Terytorium Dalstroju powiększono do 2.266.000 km kw, (10 % powierzchni ówczesnego ZSRR) liczba więźniów sięgała 190 tys., pracowników wolnych, głównie inżynierów, geologów i techników - 3,7 tys.

1942-1944
Wskutek trudności transportowych, braku rezerw ludzkich i skierowania na front części więźniów, ich liczba spadła do 84,7 tys. w styczniu 1944 r.; brak siły roboczej nadrabiano przedłużonym czasem pracy - do ponad 12 godzin na dobę, co przy niezmienionym mimo odejścia Pawłowa brutalnym reżimie, prowadziło do wzrostu śmiertelności więźniów.

Październik 1945
W Magadanie utworzono włączony do Dalstroju obóz dla japońskich jeńców wojennych z 3,5 tys. więźniów w chwili jego likwidacji we wrześniu 1949 r.

28.02.1948
Utworzono obóz specjalny nr 5 o zaostrzonym rygorze; podporządkowany Dalstrojowi i położony w centralnej części jego terytorium, który jednak nie został włączony do procesu produkcyjnego Dalstroju.

20.09.1949
Dla lepszej organizacji i eksploatacji pracy więźniów Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR powołało Zarząd Obozów Pracy Dalstroju, któremu podlegały zarządy 26 jednostek obozowych przy poszczególnych, utworzonych jeszcze przed wojną 11 zarządach górniczo-przemysłowych, których naczelnicy mieli być zarazem naczelnika mi podległych im obozów. Reorganizacja ta postępowała bardzo powoli i z wielkimi oporami starej kadry NKWD.

1949-1952
Reorganizacji towarzyszył wzrost liczby więźniów ze 108,7 tys. w styczniu 1949 r. do prawie 200 tys. (dokładnie: 199.726) 1 stycznia 1952 r. Był to najwyższy stan liczbowy więźniów w całej historii Dalstroju i Kołymy. Warunki ich bytu i pracy uległy jednak w porównaniu z okresem wojny tylko nieznacznej poprawie.

Maj 1952
Zakończenie rozpoczętej w r.1949 reorganizacji obozów kołymskich; "Siewwostłag został zlikwidowany, a Dalstroj stanowi obecnie Zarzad Główny Obozów" meldował jego ówczesny naczelnik I.W.Mitrakow.

15.03.1953
Powołanie po śmierci Stalina nowego kierownictwa partii i państwa.

18.03.1953
Uchwałą Rady Ministrów ZSRR, Dalstroj przekazany zostaje Ministerstwu Hutnictwa, a jego jednostki łagrowe - GULAG-owi, który podlega teraz Ministerstwu Sprawiedliwości ZSRR.

Wrzesień 1953
Jednostki obozowe Dalstroju przejmuje nowoutworzony Zarząd Północno-Wschodnich Poprawczych Obozów Pracy, który stopniowo łagodzi dotychczasowy reżim więźniarski.

1954-1955
Rozpoczyna się masowe zwalnianie więźniów i stopniowa likwidacja obozów kołymskich.

AUSCHWITZ

27.04.1940
Rozkaz Heinricha Himmlera o założeniu obozu koncentracyjnego w byłych koszarach w Oświęcimiu.

04.05.1940
SS-Hauptsturmfuehrer Rudolf Hoess mianowany komendantem Konzentrationslager Auschwitz.

20.05.1940
Podoficer SS Gerhard Palitzsch przywozi z KL Sachsenhausen jako przyszłych funkcyjnych 30 więźniów kryminalnych - Niemców.

14.06.1940
Przywieziono z Tarnowa do KL Auschwitz liczący 728 mężczyzn pierwszy transport polskich więźniów polityczny.

Sierpień 1940
Utworzono Karną Kompanię, w której m.in. znaleźli się wszyscy więźniowie Żydzi i wszyscy księża.

27.09.1940
Przywieziono wielki transport warszawski liczący 1705 mężczyzn; wśród nich było wielu czołowych przedstawicieli polskiej inteligencji a także "dobrowolny" więzień obozu por. Witold Pilecki, założyciel pierwszej organizacji podziemnej w KL Auschwitz.

22.11.1940
Pierwsza egzekucja Polaków: 40 rozstrzelanych według listy Gestapo z Katowic, rzekomo w odwet za napady na niemieckich policjantów na Górnym Śląsku.

Styczeń 1941
Decyzja koncernu IG Farben o budowie zakładu kauczuku syntetycznego w Dworach koło Oświęcimia.

16.07.1941
Pierwszy transport kilkuset sowieckich jeńców wojennych, których w ciągu kilku dni wymordowano w trakcie pracy.

29.07.1941
Polski więzień o.Maksymilian Kolbe zgłosił się dobrowolnie w miejsce jednego z wybranych na śmierć głodową w bunkrze.

wrzesień 1941
Pierwsze przeprowadzone na sowieckich jeńcach wojennych i chorych więźniach polskich udane próby masowego mordu przy pomocy gazu - cyklonu B.

19.01.1942
Stan obozu wynosił 11,7 tys. więźniów w zdecydowanej większości Polaków.

15.02.1942
Pierwszy transport Żydów (z Bytomia na Górnym Śląsku) przywieziony do obozu i wymordowany bezpośrednio po przybyciu w komorze gazowej obozu macierzystego.

01.03.1942
Likwidacja odrębnego obozu sowieckich jeńców wojennych, pozostałych przy życiu, grupę więźniów polskich przeniesiono do znajdującego się w budowie obozu w Brzezince (Birkenau).

20.03.1942
W Birkenau uruchomiono komory gazowe w przerobionym w tym celu domku, obsługiwane były przez tzw. Sonderkommando usuwające zwłoki z komór i grzebiące je w rowach.

26.03.1942
Transport 999 Żydówek ze Słowacji otwiera listę transportów żydowskich do KL Auschwitz ze wszystkich niemal okupowanych krajów Europy, organizowanych przez kierowany przez Eichmanna referat IVB4 (Żydowski) Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) i w przeważającej części mordowanych bezpośrednio po przybyciu do obozu w komorach gazowych.

30.03.1942
Pierwszy transport Żydów z Francji.

27.04.1942
Przywieziono pierwszy transport Polek, więźniarek politycznych.

30.05.1942
Prof.Clauberg zwrócił się Himmlera z propozycją przeprowadzenia prób sterylizacji na więźniarkach KL Auschwitz.

04.07.1942
Pierwsza selekcja wśród Żydów skierowanych na zagładę do KL Auschwitz: część mężczyzn uznano za zdolnych do pracy i skierowano do obozu, część - bezpośrednio do komór gazowych.

17.07.1942
Pierwsze transporty Żydów z Holandii.

02.08.1942
Utworzono pierwszy podobóz KL Auschwitz przy cementowni w Goleszowie, z czasem powstanie ich blisko 40 przy różnych zakładach przemysłowych Górnego Śląska.

08.08.1942
W kolejnym transporcie z Holandii przywieziono i zgładzono w komorze gazowej karmelitankę Edytę Stein.

28.10.1942
Pierwszy, dwutysięczny transport Żydów z Protektoratu Czech i Moraw, z getta w Terezinie, z którego 90 procent ofiar skierowano bezpośrednio do komór gazowych.

30.10.1942
Dla potrzeb zakładów IG Farben utworzono obóz w Monowicach z 800 więźniami; ich liczba wzrosła do kilkunastu tysięcy w 1944 r.

03.12.1942
Pierwszy, 90-osobowy transport Romów, skierowany zostaje bezpośrednio po przybyciu do komory gazowej.

13.12.1942
Z Zamojszczyzny, przeznaczonej w planach Himmlera dla kolonistów niemieckich, przywieziono pierwszy transport wysiedlonych Polek i Polaków.

23.02.1943
Dla identyfikacji więźniów komendantura obozu wprowadziła ich powszechne tatuowanie, obowiązujące od 1942 tylko Żydów.

26.03.1943
Rozpoczęła się zarządzona przez Himmlera (rozp.RSHA z 29.01) deportacja do KL Auschwitz wszystkich Romów z Rzeszy i niektórych krajów okupowanych; umieszczano ich na odcinku BIIe w Birkenau (Zigeunerfamilienlager), ale 1700-osobowy transport z 23.03. skierowano bez rejestracji do komór gazowych.

03.04.1943
Wydział budowlany SS w KL Auschwitz oddał w Birkenau do użytku dwa krematoria (IV i V) wraz z komorami gazowymi.

30.05.1943
Funkcję lekarza obozowego w obozie cygańskim (Zigeunerlager) objął lekarz SS dr Mengele, który podjął zbrodnicze eksperymenty medyczne na dzieciach cygańskich i żydowskich.

07-08.1943
W rozbudowywanym Birkenau (Auschwitz II) utworzono obozy kwarantanny, szpitalny i dla więźniów pracujących.

01.11.1943
Stan liczbowy więźniarek i więźniów wynosił 87,6 tys., z których 17 procent było niezdolnych do pracy wskutek chorób.

Kwiecień 1944
Wobec zbliżania się frontu wschodniego przywieziono 09.04. transport 2000 więźniów z KL Lublin (Majdanek), równocześnie rozpoczynają się transporty zdolnych do pracy więźniów KL Auschwitz do obozów położonych w tzw. starej Rzeszy.

14.04.1944
Aliancki zwiad lotniczy po raz pierwszy wykonał zdjęcia KL Auschwitz i zakładów IG Farben; równocześnie do Anglii i USA docierają informacje o zagładzie Żydów przekazywane przez polski - przyobozowy i obozowy - ruch oporu, słowacko-żydowskich uciekinierów Wetzlera i Vrby, a wcześniej (lipiec 1942) przez niemieckiego przemysłowca i antynazistę Schultego.

02.05.1944
Przywieziono dwa pierwsze transporty Żydów węgierskich, łącznie 2800 mężczyzn i kobiet, z których ok.2700 (70 procent) zamordowano w komorach gazowych bezpośrednio po przybyciu.

11.07.1944
Zakończono deportacje Żydów węgierskich; z 437,4 tys. deportowanych ponad 300 tys. zginęło w KL Auschwitz.

02.08.1944
Ze z górą 20 tys. więźniów i więźniarek obozu cygańskiego wskutek nieludzkich warunków bytu, chorób i akcji eksterminacyjnych pozostało przy życiu 4,3 tys.osób; 1327 zdolnych do pracy wywiewieziono do obozów w głębi Niemiec, pozostałych ok.3 tys. starców, kobiet i dzieci wymordowano nocą w komorach gazowych.

12.08.1944
Przywieziono liczący ok. 5,8 tys. osób transport ludności cywilnej z Warszawy, osadzonej po wybuchu powstania w Pruszkowie.

15.08.1944
Przywieziono transport Żydów ze zlikwidowanego getta w Łodzi, z których większość bezpośrednio po przybyciu do obozu zamordowano w komorach gazowych.

13.09.1944
Alianci zbombardowali zakłady IG Farben koło Oświęcimia; obok SS-manów zginęło ok. 40 więźniów; nie podjęto natomiast próby zniszczenia komór gazowych i krematoriów w Birkenau.

07.10.1944
Zagrożeni zgładzeniem członkowie kilkusetosobowego Sonderkommanda podjęli bunt; w walce padło 250 więźniów, rozstrzelano ok. 200 pozostałych przy życiu.

Listopad 1944
Wstrzymano zabijanie cyklonem B i przystąpiono do rozbiórki komór gazowych i krematoriów; ostatnie wysadzono 26.01.1945.

15.01.1945
Stan więźniów i więźniarek KL Auschwitz wynosił 66,8 tys., z czego połowa przypadała na Monowice i pozostałe podobozy.

18.01.1945
Ostatni zarejestrowany więzień, Niemiec Marketsch otrzymał numer 202499.

19-21.01.1945
Obóz macierzysty, Birkenau i podobozy opuszczają ostatnie kilkusetosobowe kolumny więźniów i więźniarek; kierowane, przy licznych ofiarach zmarłych lub zastrzelonych po drodze, do Wodzisławia Śląskiego a stamtąd pociągiem do KL Mauthausen.

27.01.1945
Po walkach, w których straciły 231 żołnierzy, oddziały sowieckie wkraczają do Monowic, a następnie do obozu macierzystego i Birkenau, przystępują do organizowania pomocy lekarskiej dla pozostałych w obozie chorych więźniów.

opracował: Wacław Długoborski      

Konflikt na Bałkanach

1989-1990
Po zdławionych przez jugosłowiańską policję demonstracjach Albańczyków Kosowo utraciło status autonomicznej prowincji i zostało podporządkowane bezpośredniej administracji Belgradu.

Czerwiec 1991
Chorwacja i Słowenia ogłosiły deklarację niepodległości i wystąpiły z federacji Jugosławii, w odpowiedzi armia jugosłowiańska zaatakowała Słowenię i wycofała się po 10 dniach wojny.

Lipiec 1991
Starcia w Chorwacji pomiędzy wspieranymi przez regularną armię jugosłowiańską Serbami a Chorwatami przerodziły się w regularną wojnę.

Luty 1992
Niepodległość ogłosiła Bośnia i Hercegowina, w odpowiedzi bośniaccy Serbowie utworzyli własne państwo; rozpoczęły się walki.

Kwiecień 1992
Bośniaccy Serbowie rozpoczęli oblężenie Sarajewa, stolicy Bośni i Hercegowiny.

Maj 1992
ONZ nałożyła sankcje na pozostałe w związku federacji Jugosławii Serbię i Czarnogórę oskarżając je o sprowokowanie wojny w Chorwacji i Bośni.

Styczeń 1993
Międzynarodowi mediatorzy Cyrus Vance i lord David Owen ogłosili plan podziału Bośni i Hercegowiny na 10 prowincji, za podstawę jego opracowania przyjęli aktualną mapę etniczną; plan został zaakceptowany przez rząd Bośni, odrzucili go bośniaccy Serbowie.

Marzec 1993
Na terenie bośniackiej Hercegowiny rozpoczęły się walki muzułmańsko-chorwackie; bośniaccy Chorwaci również zapragnęli wykroić w Bośni swoje własne państwo tzw. Herceg-Bośnię.

Kwiecień 1993
Rada Bezpieczeństwa ONZ ogłosiła sześć "stref bezpieczeństwa" dla bośniackich Muzułmanów: Sarajewo, Tuzla, Żepa, Gorażde, Bihać i Srebrenica.

Lipiec 1993
W Genewie zostało osiągnięte wstępne porozumienie w sprawie utworzenia na terenie Bośni i Hercegowiny trzech państw etnicznych: serbskiego, chorwackiego i muzułmańskiego; rozmowy załamały się po zerwaniu przez bośniackich Serbów rozejmu.

Luty 1994
Ponad 60 osób zostało zabitych a około 200 rannych, kiedy pocisk z moździerza trafił w targowisko w centrum Sarajewa; w parę dni później NATO nakazało bośniackim Serbom wycofanie ciężkiej artylerii ze wzgórz okalających Sarajewo, w przypadku nie wypełnienia warunków ultimatum Sojusz zagroził im atakami lotniczymi.

Marzec 1994
Rząd bośniacki i przedstawiciele bośniackich Chorwatów zaakceptowali wynegocjowane przez Amerykanów porozumienie pokojowe kończące wojnę muzułmańsko-chorwacką.

Maj 1994
Ogłoszony został kolejny międzynarodowy plan pokojowy zakładający podział Bośni i Hercegowiny; zaakceptował go rząd bośniacki, ale odrzucili bośniaccy Serbowie.

Maj 1995
W odpowiedzi na zignorowanie przez bośniackich Serbów ultimatum NATO dotyczącego wycofania ciężkiej artylerii z okolic Sarajewa, samoloty Sojuszu zaatakowały serbskie cele militarne na terenie Bośni; Serbowie zaś zbombardowali "strefy bezpieczeństwa" , w Tuzli w wyniku ataku moździerzowego zginęło ponad 70 osób.

Czerwiec 1995
Bośniaccy Serbowie zaatakowali i zdobyli Srebrenicę, ogłoszoną przez ONZ "strefą bezpieczeństwa".

Lipiec 1995
Bośniaccy Serbowie zaatakowali i zdobyli kolejną oenzetowską strefę bezpieczeństwa - Żepę, którą w popłochu opuściły tysiące mieszkańców.

Sierpień 1995
Armia chorwacka przeprowadziła błyskawiczną kontrofensywę i zajęła znajdujące się dotąd w rękach Serbów: Krajinę i część Sławonii; tysiące Serbów uciekło przed Chorwatami do Serbii; amerykańska dyplomacja rozpoczęła prace nad nowym planem pokojowym dla Bośni i Hercegowiny; samoloty NATO zaatakowały serbskie cele wojskowe na terenie Bośni.

Wrzesień 1995
Negocjatorzy uzgodnili podział Bośni i Hercegowiny na cześć chorwacko-muzułmańską oraz serbską tworzące jedno państwo; wojska muzułmańskie i chorwackie przeprowadziły kontrofensywę, odbijając z rąk Serbów część terytoriów na północy i zachodzie Bośni; NATO wstrzymało naloty po wycofaniu przez Serbów ciężkiej artylerii z okolic Sarajewa.

Listopad 1995
W wyniku rozmów pokojowych (uczestniczyli w nich prezydenci Chorwacji, Serbii i Bośni) w wojskowej bazie amerykańskiej w Dayton, w stanie Ohio w USA osiągnięte zostało porozumienie zakładające powstanie federacji muzułmańsko-chorwackiej i republiki serbskiej w Bośni i Hercegowinie oraz włączenie do Chorwacji pozostającej w rękach serbskich części Sławonii;Trybunał Międzynarodowy oskarżył przywódców bośniackich Serbów Radovana Karadżicia i generała Ratko Mladicia o zbrodnię ludobójstwa.

Jesień 1997
W stolicy Kosowa Prisztinie demonstrowali albańscy studenci domagając się przywrócenia albańskiego szkolnictwa, serbska policja brutalnie rozpędziła manifestantów. Straciła na popularności pozytywistyczna koncepcja pokojowego oporu i budowy niezależnego społeczeństwa w podziemiu, lansowana przez dotychczasowego duchowego przywódcę Albańczyków Ibrahima Rugovę, a coraz większe poparcie zaczęła uzyskiwać posługująca się hasłami nacjonalistycznymi UCK (Armia Wyzwolenia Kosowa).

1998
UCK zainicjowała działania zbrojne wymierzone w mieszkających w Kosowie Serbów i doprowadziła do powstania kontrolowanego przez bojowców UCK tzw. "wyzwolonego terytorium" na obszarze Drenicy; armia i policja jugosłowiańska rozpoczęła kontrofensywę przeciw partyzantom paląc domy i ostrzeliwując wioski, doszło do starć na granicy albańsko-serbskiej; UCK ogłosiła powszechną mobilizację oraz "stan wojenny", w lasach schroniły się tysiące uchodźców.

24 marca 1999
Po niepowodzeniu zainicjowanych przez polityków UE w zamku Rambouillet we Francji rozmów pokojowych pomiędzy Serbami a przywódcami kosowskich Albańczyków samoloty NATO rozpoczęły bombardowanie celów strategicznych w Jugosławii; Rosja zerwała współpracę z NATO. ONZ uznała interwencję NATO za uzasadnioną.

3 czerwca 1999
Jugosławia przyjęła plan pokojowy przedstawiony przez społeczność międzynarodową, który przewidywał: stacjonowanie w Kosowie międzynarodowych sił bezpieczeństwa pod auspicjami ONZ, położenie kresu przemocy i wycofanie armii jugosłowiańskiej, rozbrojenie UCK, zapewnienie uchodźcom bezpiecznego powrotu do domu, ustanowienie tymczasowego zarządu prowincji zgodnie z rezolucją ONZ oraz autonomię dla Kosowa z "zachowaniem terytorialnej integralności Jugosławii".

10 czerwca 1999
Armia jugosłowiańska rozpoczęła wycofywanie się z Kosowa a NATO zaprzestało ataków. Zakończyła się pierwsza w Europie wojna w obronie praw człowieka.

Opracował: Jan Piekło