Powyższy fragment autorstwa Henryka Świebockiego pochodzi z publikacji wydanej pod jego redakcją - poświęconej ludziom, którzy z narażeniem życia i z olbrzymim zaangażowaniem nieśli pomoc więźniom. Obejmuje 1216 nazwisk, bogatą dokumentację faktograficzną i ilustracyjną (głównie ze zbiorów Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau). Zawiera też spisane liczne relacje uczestników tych wydarzeń, których fragmenty prezentujemy.

Z relacji mieszkanki Przecieszyna, Władysławy Kożusznik (23 lata), uczestniczki akcji niesienia pomocy więźniom

"[...] Po założeniu obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, pierwsze kontakty z więźniami nawiązałam już w 1940 roku. Były one bardzo luźne, a ożywiły się dopiero w 1941 roku. [...] Ponieważ w tym okresie w obozie panował głód, więc podkładałyśmy przede wszystkim pożywienie dla więźniów w pewnych określonych miejscach [...] Jednocześnie już w 1941 roku zaczęliśmy nawiązywać pierwsze listowne kontakty z więźniami, przekazując więźniom i otrzymując od więźniów grypsy, które przekazywaliśmy dalej [...]"

Z listu Czecha, Bohuslava Fikra, byłego więźnia nr 63292

"[...] Już pierwszego dnia odczułem skutki pomocy okolicznej ludności. Koledzy przynieśli dla mnie z "terenu" cebulę, lekarstwo na biegunkę, skondensowane mleko. Nie było ani jednego Polaka, który by nie szczędził dla mnie słów pociechy. Póki pracowałem w kancelarii, a oni przynosili z "terenu" żywność i lekarstwa, orientowałem się, że je zdobywają drogą nielegalną, z narażeniem życia.[...] Ryzyko, z którym związana była każda akcja, można porównać do walki na froncie.[...]"

Z listu Żydówki z Polski, Merki Szewach (obecnie Miriam Jahaw), byłej więźniarki nr A15855

"[...] Przybyłam do Oświęcimia mając za sobą getto w Białymstoku, transport do Treblinki, który do niej nie dotarł po powstaniu więźniów; przewieziono go do Majdanka, a stamtąd do Bliżyna koło Skarżyska. Po dwóch latach cierpień i wędrówek dotarłam do Oświęcimia. [...] Byłyśmy 4 koleżanki, siostry lagrowe Lubka, Jetka, Liska i ja Merka, w tej koszmarnej rzeczywistości odarte z godności, bez najbliższych, starałyśmy się dzielić wszystkim, ale przede wszystkim podtrzymywać wzajemnie na duchu.

Janek [pracujący w obozie elektryk, 22 lata] do głębi wstrząśnięty naszą dolą przynosił nam jedzenie, papierosy, które można było zamienić na chleb, także części garderoby i nawet przyniósł mi cholewy - wszystko z wielkim narażeniem. [...]"

Z relacji Żyda z Niemiec, Kurta Juliusa Goldsteina, byłego więźnia nr 58866

"[...] Pewnej nocy rozmawiałem z młodym polskim robotnikiem, który jako student został zmuszony przez niemieckiego okupanta do pracy w kopalni. Trochę znał niemiecki i angielski, więc mogliśmy się porozumieć. Wszędzie na terenie kopalni [Jawiszowice] naziści kazali malować napis: "Rader mussen rollen fur den Sieg". Wkrótce obaj byliśmy zgodni, że zależy nam na zupełnie czymś innym. Odtąd każdej nocy dzielił się ze mną swoją kromką chleba. [...] W obozie mieliśmy komando robocze, zatrudnione przy pracach ziemnych, budowie dróg i tego typu. Kapo tego komanda powiedział mi, że każdego ranka znajdowali pod wózkiem tyle jabłek, gruszek, marchwi, ziemniaków czy kawałków chleba, ilu więźniów pracowało poprzedniego dnia. Ktoś z sąsiedztwa musiał dokładnie liczyć, ilu ich było i w nocy podkładali te "podarunki". [...]"

Geza Schein

Z relacji Żyda z Węgier, Gezy Scheina (11 lat), byłego więźnia, nr obozowy nieznany

"[...] Nie wiem, ile dni byliśmy w drodze, nim nasz pociąg dotarł do stacji Auschwitz.[...] Na terenie Birkenau przebywałem około 6 tygodni. Kapowie wybrali około 150, przeważnie młodych więźniów. W tej grupie byłem i ja. Mieszkaliśmy w obozie jawiszowickim, a do pracy chodziliśmy do kopalni Brzeszcze. [...] Praca była ciężka i brudna. Kobiety pracujące na terenie kopalni wykorzystywały nieuwagę esesmanów i kapów, podrzucając nam coś do zjedzenia. Jedna z nich niemal codziennie czekała na nas i specjalnie dbała o to, abym ja coś dostał do jedzenia. Kobiety tej nie znałem z nazwiska, ani nic o niej nie wiedziałem, bo ona nie znała języka węgierskiego, a ja nie znałem polskiego. Sądziłem po prostu, że ona też jest więźniarką, a pracując w stołówce górniczej ma okazję nam pomagać. [...]"

Z relacji mieszkanki Bielan, Zofii Gabryś, 23 lata (po mężu Domasik), łączniczki Obwodu Oświęcimskiego AK

"[...] Uciekinierów z obozu odbierałam na polecenie Jana Wawrzyczki. Wówczas musiałam ich oczekiwać w wiklinie, niedaleko mostu w Łękach-Zasolu. Hasłem było zagwizdać melodię "Głęboka studzienka".[...]

Emilia Klimczyk z rodziną

Z relacji mieszkanki Jawiszowic, Emilii Klimczyk, uczestniczki akcji niesienia pomocy więźniom

"[...] W styczniu 1945 roku można było zauważyć niepokój wśród Niemców i przygotowania do ucieczki. Wreszcie gdzieś około 20 stycznia przez teren Brzeszcz ewakuowano więźniów obozu koncentracyjnego Auschwitz. [...] Wkrótce rozeszła się wieść, że w obozie są dzieci pozostawione bez opieki, a przede wszystkim bez żywności i w nieopalonych barakach. Ponieważ nie mieliśmy potomstwa - przeto wspólnie z mężem postanowiliśmy zaopiekować się jakimś dzieckiem. [...] Szliśmy przez zagajnik, gdzie leżały resztki drzewa używanego do spalania trupów na stosach. Szliśmy obok terenów krematoryjnych, a następnie przez dziury w ogrodzeniu z drutu kolczastego weszliśmy na teren obozu. [...] Chciałam zabrać dziewczynkę. Z uwagi na strach spowodowany przyjazdem patrolu SS oraz za namową więźniarek postanowiłam zabrać dziecko, które mi wskazano. Z opowiadania więźniarek wynikało, że dziecko, które zabieram, nazywano "Kola". Nikt nie potrafił powiedzieć, skąd to dziecko pochodzi, ile ma lat lub jakie nosi nazwisko. [...] "Kola" miał odmrożone nóżki, ciałko jego było niemal przeźroczyste, brzuszek miał duży - może opuchnięty. Oczy jego były zaczerwienione i nieczyste. Na głowie miał zaschniętą warstwę strupów. Podjąwszy decyzję, zawinęłam "Kolę" w chustę i wyniosłam z obozu."